ابراهيم در مكه بوده كاسته شده است . « 1 » كسانى كه با عمرى طولانى در مكه و برخى ديگر از شهرهاى جزيرة العرب مىزيند ، مىدانند كه حجم آب و گسترهء مناطق سرسبز حتى در قرن گذشته بهتر از امروز بوده است . باغ‌هاى مكه در اطراف و نواحى آن تا مسافتى دوردست وجود داشته است كه امروز اثرى از آنها ديده نمىشود و اين نتيجهء فزونى اين خشكى است . برخى از زمين شناسان هم بر اين باورند كه در آينده اين خشكى دامنه‌اش در جزيره گسترده‌تر خواهد شد و نسل‌هاى بعدى ، بيش از ما شاهد آن خواهند بود ؛ البته به جز مناطق جنوبى كه در سواحل اقيانوس هند قرار دارد . شكل‌گيرى مكه چه آن كه نقل‌هاى مورّخان اسلامى دربارهء وجود كسانى در مكه پيش از ابراهيم عليه السلام مىزيستند درست باشد يا نباشد ، و يا آن كه نتيجه‌گيرى زمين شناسان در بارهء سرسبزى اين سرزمين در روزگاران ناشناختهء كهن صحيح باشد يا نه ، در اين ترديدى نيست كه هجرت اسماعيل بن ابراهيم عليهما السلام به مكه ، آغاز روشنى براى تاريخ مكه است . طبعاً مقصود ما اين نيست كه تمامى آن جزئياتى كه در اين باره ، دربارهء پيش يا پس از هجرت گفته آمده است ، آن اندازه واضح و روشن باشد كه هيچ شك و ترديدى در آن روا نباشد ، اما به هر حال آن مطالب ، نقل شده و حديث شريف هم به برخى از نكات آن اشاره دارد ؛ چنان كه روايات اهلِ كتاب جنبه‌هاى ديگر آن را تكميل مىكند . مورّخان بعدى در تصفيه و تهذيب اين اخبار تلاش كرده و كسانى از آنها نهايت دقت را به خرج داده‌اند ، اما كسانى هم ، در روايت و نقلِ همهء آن اخبار ، با تمام جزئياتش براى نقد آنها چندان خود را به زحمت نينداخته‌اند . بنا بر اين ما كتاب خود را با اسماعيل آغاز كرده تلاش مىكنيم تا در محدودهء

--> ( 1 ) . براى نمونه گويند كه در وادى امج ، در گذشته هفتاد يا نود چاه بوده كه اكنون جز چند عدد از آن باقى نمانده است . نيز گويند در مرظهران سيصد چاه بوده كه از آن هم جز انگشت شمار نمانده است . ( عاتق )